14 KASIM 2019 PERŞEMBE

Lütfi Bergen

BALKAN MISIR

Lütfi Bergen

Fransa, 1 Temmuz 1798'de Mısır'ı işgal etti. Napolyon Bonapart'ın 12 bin kişilik ordusu, 30 bin kişilik Osmanlı ordusunu yenilgiye uğrattı. Fransızların amacı İngiltere'nin deniz aşırı imparatorluğuna rakip olmaktı. Akdeniz ile Kızıldeniz arasında açılacak kanal üzerinde çalışmaya başladılar. Kanal, Afrika çevresinde dolaşmaya gerek kalmadan Hindistan'a geçişi sağlayacaktı. İngiltere donanması emperyal çıkarlarına aykırı olan bu gelişmeyi önlemek için Mısır'a gelerek Fransa donanmasını yok etti. Ancak karada savaşacak askerî birliği yoktu.

Osmanlı ne yaptıysa Bonapart'ın ordusunu yenemedi. Bonapart, Fransa'daki siyasi buhran nedeniyle Mısır'a 3000 asker bırakıp ülkesine geri döndü. Osmanlı Fransa'nın 3000 kişilik birliğini ancak İngilizlerin yardımı ile ve 1801'de mağlup edebildi.

Kavalalı, 1769 doğumlu Arnavut. Fransızların Mısır'dan çıkarılmasından sonra Osmanlı ordusunda düzensiz birliklerin komutanı (serçeşme)  oldu. Mısır Valisi Hüsrev Paşa'nın düzensiz birlikleri Mısır'dan çıkarma niyeti üzerine; Kavalalı, başıbozuk askerleri isyana kaldırdı. Hüsrev Paşa firar etti. Osmanlı tarafından Mısır'a vali olarak gönderilen Hurşid Paşa'yı da tasfiye eden Kavalalı, 1804 senesinde Mısır'a vali oldu.

Paşa'nın vali olduktan sonra bir dizi siyasi-askeri başarıya imza attığı görülüyor. Öncelikle Osmanlı'ya düzenli yüksek vergi ödüyor. Sonra; 1) 1811 yılında Memlük egemenliğini bitirdi; 2) Vahhabileri 1811-1818 yılları arasında verdiği savaşla Mekke ve Medine'den çıkardı; 3) Sudan'ı 1822'de Mısır'a bağladı; 4) Mısır topraklarını millileştirip askerî tarım-ticaret sistemine döndü.

Nil nehrinden İskenderiye'ye açılan kanal ile sulama işi düzenlendi pamuk, pirinç, şeker pancarı, hububat gibi endüstriyel ürünler yetiştirildi. Yetiştirilen mamüllerin yeniden üretimi için iplik, bez, şeker, zeytinyağı fabrikaları kurulmuştur. Mısır'ın yıllık geliri onüçbin keseden, dörtyüzbin keseye çıkarıldı. Elde edilen gelirle donanma ve güçlü ordu kuruldu. Avrupa'ya her alanda tahsil için 300 genç gönderildi (Kaynak: Mehmet Kocaoğlu, Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı, 1831-1841).

Paşa 1828'de Mora İsyanı sırasında Osmanlı'ya destek oldu. Yunanlılar yenildi. Devlet-i Muazzama Yunan isyancıların tarafını tutup Yunanistan'a bağımsızlık vermesini istediler. Britanya, Fransa ve Rusya'nın katıldıkları bir donanma 20 Ekim 1827'de yapılan Navarin Deniz Savaşı'nda Osmanlı-Mısır donanmasını mağlup etti. Kavalalı, Yunanistan'ın bağımsızlık kazanacağını anlayınca İngilizlerle anlaşıp ordusunu geri çekti. Nitekim, Rusya, Ortodoks Hristiyanların ve Yunanistan'ın koruyucusu olarak 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı'nı başlattı. Rus orduları Edirne önlerine kadar geldiler. 14 Eylül 1829'da imzalanan Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsızlık kazandı ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa'ya valiliği vaat edilmiş Mora yarımadası Yunanistan'a verildi. Edirne Antlaşması'ndan sonra Mora'yı kaybeden Kavalalı, Girit ve Suriye valiliklerini istedi.

II. Mahmut, Mısır'da çıkarılacak bir olay bahane edilerek Suriye valisinin Kavalalı Mehmet Paşa üzerine gönderilmesi şeklinde bir plan hazırladı. Planı öğrenen Kavalalı, 1831'de isyan ederek 1832'de Suriye'yi ele geçirdi. Batı askeri teknik-bilgi-teçhizatı ile donanmış Mısır ordusu Osmanlı ordusuna büyük kayıplar verdirerek Kütahya'ya kadar ilerledi. Savaşta 30.000 kişi öldü.

Osmanlı çoktan çürümüştü.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa Arnavut idi. Gençliğinde tütün tüccarı idi. Yeniçeriliğe intisap etti, çorbacı ağası oldu. Modern Mısır'ı inşa eden adam şarkta oturan Batılı idi. Hayatının sonlarına doğru Osmanlı'ya bağlılığını ilan etti.

Lâkin Osmanlı, Arnavutluğu da Mısır'ı da kaybetti.

Kavalalı, Mısır'a milliyetçi kimlik (“Osmanlı Mısır'da yabancıdır”) kazandırdı.

Osmanlı'nın yayılışının kofluğu da anlaşılmıştı.

Osmanlı'nın 1453 sonrası aksı Balkan-Arap.

Dingil üstündeki yükü taşımıyor.

Öze dönmek gerekir. Selçuk'a. Anadolu'yu Maveraünnehir'e bağlayan Müslüman halklara.

Bir de çalışmamız gereken dersimiz var: Teoloji-Mâtürîdî.

Moskova'da Ulu Camiî var.

 

LÜTFİ BERGEN - TERCÜMEİHÂL

2009’dan itibaren değişik internet sitelerinde ve Hece, Hece, Öykü, İdeal Kent, Düşünen Siyaset, Opus, Değirmen, Hak-İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, Kün Edebiyat, İtibar, Granada, İştirakî, Anadolu Gençlik, Çilingir, Diyanet Dergisi, Yolcu gibi dergilerde; Yeni Şafak ve Star gazetelerinin kitap eklerinde, Star Gazetesi Açık Görüş, Al Jazeera Türk, Arkitera Mimarlık gibi mecralarda makaleleri yayınlandı. 2012’de Eleştirel edebiyat- din- iktisat ilişkilerini temel alarak yöneldiği erken dönem Cumhuriyet hikâyesi incelemelerini “Edebî Metinde Din – İktisat” başlığı ile yayınladı. “Edebi Metinde Din- İktisat” başlıklı kitap 2012 TYB Edebi Tenkit Ödülü almıştır. Basılmış Eserleri: Azgelişmişlik Üstünlüktür (1996- 2012); Ahlâk Ayaklanması (1999- 2012); İsyandan Dirliğe: Anadolu’da Yerli Olmak (2011); Edebî Metinde Din – İktisat (2012) - TYB Edebi Tenkit Ödülü (2012); Kozmosta Yerlilik- Evlerimizi Kaybediyoruz (2013); Kenti Durduran Şehir (2013); Kent-İslâm ve Kapitalizm –Şehre Yürüyelim Batı Yıkılacak- (2014); İslâmcılık Söylem ve Eylem –Bir Şiddet Eleştirisi- (2014); Medeniyet – Müslüman Toplumsallığın İnşâsı- (2014); Devlet ve Allah –AnadoluSol Bakış- (2014); İnsanın Beşinci Zindanı (2015); Bilginin Kaynağı Nedir (2015); Kalın Anadoluculuk- İsmet Özel’e Bir Cuma Mektubu (2015).

LÜTFİ BERGEN DİĞER YAZILARI

Yorum Yaz

  102130

-