16 AĞUSTOS 2017 ÇARŞAMBA

HALEP’TE İNŞA EDİLEN İLK CAMİ MESCİDÜ’L-ETRÂS

Halep’te inşa edilen ilk cami Mescidü’l-etrâs’tır. Bu mescid Câmiu’l-Ömerî, Câmiu’l-Gadâirî, Medresetü’ş-Şuaybiyye gibi çeşitli isimlerle anılmıştır; bugün ise Câmiu’t-Tûte adıyla bilinmektedir. Duvarlarındaki kitâbeler önemli birer tarihî belge niteliğindedir.


HALEP’TE İNŞA EDİLEN İLK CAMİ MESCİDÜ’L-ETRÂS

Tâlib Yâzîcî

Büyük Emevî Camii'nin tarihi ise Emevî Halifesi Velîd b. Abdülmelik devrine (705-715) kadar uzanır; ancak halifenin vefatından sonra kardeşi Süleyman tarafından tamamlandığı sanılmaktadır.

Minaresi de Selçuklu dönemine rastlayan 482 (1089-90) yılında Kadı İbnü'l-Haşşâb tarafından Serminli bir mimara yaptırılmıştır. Nûreddin Mahmud, özellikle camileri tamir ettirmeye ve yenilerini yaptırmaya büyük özen göstermiştir; en değerli eseri hâlâ ayakta olan Bîmâristânü'n-Nûrî'dir. Halep'te bugün Selçuklu, Eyyûbî ve Memlük dönemlerine ait çok sayıda cami bulunmaktadır; bazı camilerdeki mihrap ve minberlerin sanat değeri çok yüksektir.

Dinî eserlerden biri de Cevşen dağı eteklerinde yer alan Meşhed-i Hüseynî'dir. Eyyûbî Hükümdarı el-Melikü'z-Zâhir Gāzî tarafından 592'de (1196) onarılan bu eser Hülâgû tarafından yağma ve tahrip edilmiş, ancak daha sonraki yıllarda birkaç defa tamir görmüştür.

Şehirde günümüze intikal eden birçok eski medrese bulunmaktadır. Bunların en önemlisi Medresetü'l-Firdevs olup 633 (1235) yılında, Ferâfire Hankahı gibi Eyyûbî Hükümdarı el-Melikü'n-Nâsır Yûsuf'un karısı Safiyye Hatun tarafından yaptırılmıştır. Halep'te Yelboğa en-Nâsırî Hamamı gibi Eyyûbî ve Memlük dönemlerinden kalma hamamlar da bulunmaktadır.

Halep'teki ticarî hayat Haçlı seferlerinden sonra daha çok canlanmıştır. Çarşılarda fildişi, demir, dokuma, sergi ve seramik eşya cinsinden aranan her şey bulunabiliyordu. Şehir, özellikle Kınnesrîn'in harap olmasından sonra doğu ve batı arasında önemli bir ticaret merkezi haline geldi.

Buradaki, bazıları bugün dahi faaliyetini sürdüren hanlardan yola çıkan kafileler Suriye'nin çeşitli şehirlerine, Anadolu'ya, Irak'a, İran'a, Hicaz'a, Yemen'e, Umman'a, Hindistan'a, Çin'e, Mısır'a ve Kuzey Afrika ülkelerine kadar giderdi. Ticarî önemi sebebiyle Ortaçağ'da Avrupalılar'ın Yeni Tedmür dedikleri Halep, Portekizliler'in 1497'de Hindistan ticaret yolunu bulmalarına kadar mevkiini korudu; bugün de Kuzey Suriye'nin en önemli ticaret merkezidir.

Tarihte çeşitli sahalarda temayüz etmiş çok sayıda Halepli bulunmaktadır. Râgıb et-Tabbâh, bu meşhur simalar hakkında İǾlâmü'n-nübelâǿ bi-aǾlâmi'l-Ĥalebe'ş-Şehbâǿ adlı yedi ciltlik bir eser yazmıştır (Halep 1409/1989).

Untitled-2_135
Emevi Camii'nin eski hali ve şimdiki hali.

 

Untitled-3_18

BİBLİYOGRAFYA

Taberî, Târîħ (Ebü'l-Fazl), bk. İndeks; Yahyâ b. Saîd el-Antâkī, Târîħ (nşr. L. Cheikho v.dğr.), Beyrut 1909, s. 157, 186-187, 209-216, 236, 244-248, 253-272; Azîmî, Târîħu Ĥaleb (nşr. İbrâhim Zağrûr), Dımaşk 1984; İbnü'l-Kalânisî, Târîħu Dımaşķ (Zekkâr), bk. İndeks; Ali b. Ebû Bekir el-Herevî, el-İşârât fî maǾrifeti'z-ziyârât, Dımaşk 1953; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, bk. İndeks; İbnü'l-Adîm, Buġyetü'ŧ-ŧaleb (Zekkâr), I-XI; a.mlf., Zübtedü'l-ĥaleb, I-III; İbn Şeddâd, el-AǾlâķu'l-ħaŧîra fî źikri ümerâǿi'ş-Şâm ve'l-Cezîre (nşr. D. Sourdel), Dımaşk 1953, I/1; Ebü'l-Ferec, Târîħu muħtaśari'd-düvel, Beyrut 1890, bk. İndeks; Ebü'l-Fidâ, el-Yevâķīt ve'đ-đarab fî târîħi Ĥaleb (nşr. Muhammed Kemâl - Fâlih el-Bekûr), Halep 1410/1989; Nüveyrî, Nihâyetü'l-ereb, XIX, 165-167; İbn Fazlullah el-Ömerî, Mesâlikü'l-ebśâr fî memâliki'l-emśâr: devletü'l-memâliki'l-ûlâ (nşr. D. Krawulsky), Beyrut 1407/1986, s. 198-201; Kalkaşendî, Śubĥu'l-aǾşâ (Şemseddin), bk. İndeks; İbnü'ş-Şıhne, ed-Dürrü'l-münteħab fî târîħi memleketi Ĥaleb (nşr. Yûsuf Serkîs), Beyrut 1900; İbnü'l-Hanbelî, ez-Zebed ve'đ-đarab fî târîħi Ĥaleb (nşr. Muhammed Altûncî), Küveyt 1409; a.mlf., Dürrü'l-ĥabeb fî târîħi aǾyâni Ĥaleb (nşr. Mahmûd el-Fâhûrî - Yahyâ Abbâre), Dımaşk 1972-73, I-II; Ebü'l-Vefâ b. Ömer el-Halebî, MeǾâdinü'ź-źeheb fi'l-aǾyâni'l-müşerrefe bihim Ĥaleb (nşr. Muhammed Altûncî), Dımaşk 1987; Kustâkî el-Hımsî, Üdebâǿü Ĥaleb fi'l-ķarni't-tâsiǾ Ǿaşer, Halep 1925; Râgıb et-Tabbâh, İǾlâmü'n-nübelâǿ bi-târîħi Ĥalebe'ş-Şehbâǿ, Halep 1926, I-VII; J. Sauvaget, Alep, Paris 1941; a.mlf., “Haleb”, İA, V/1, s. 117-122; a.mlf., “Ĥalab”, EI² (İng.), III, 85-90; Subhî Savvâf, Aķdemü mâ Ǿurife min târîħi Ĥaleb, Halep 1952; a.mlf., Târîħu Ĥaleb: Ĥaleb ķable'l-İslâm, Halep 1972; M. Es‘ad Talas, el-Âŝârü'l-İslâmiyye ve't-târîħiyye fî Ĥaleb, Dımaşk 1376/1956; P. K. Hitti, Târîħu Sûriye ve Lübnân ve Filisŧîn (trc. C. Haddâd v.dğr.), Beyrut 1958, I-II; Runciman, Haçlı Seferleri Tarihi, bk. İndeks; Suhayl Zakkar, The Emirate of Aleppo: 1004-1094, Beyrut 1391/1971; B. Lewis, Islam, London 1974, I, 64-65, 89, 91-92, 96, 104, 107-108; Afif Bahnassi, “Aleppo”, The Islamic City (nşr. R. B. Serjeant), Paris 1980, s. 177-182; Şevkî Şa‘s, Ĥaleb târîħuhâ ve meǾâlimühe't-târîħiyye, Halep 1981; Ramazan Şeşen, Salâhaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, s. 47-50; M. Ahmed Abdülmevlâ, Benû Mirdâs el-Kilâbiyyûn fî Ĥaleb ve şimâli'ş-Şâm, İskenderiye 1985; Ahmed Fevzî el-Heyb, el-Ĥareketü'ş-şiǾriyye zemene'l-Memâlik fî Ĥalebe'ş-Şehbâǿ, Beyrut 1406/1986; a.mlf., el-Ĥareketü'ş-şiǾriyye zemene'l-Eyyûbiyyîn fî Ĥalebe'ş-Şehbâǿ, Küveyt 1407/1987; Muhammed Altûncî, et-Teyyârâtü'l-edebiyye ibbâne'z-zaĥfi'l-Muġūl, Dımaşk 1987; M. Hayreddin el-Esedî, MevsûǾatü Ĥalebi'l-muķārene (nşr. Muhammed Kemâl), Halep 1408/1987-88, I-VII; Ferîd Cühâ, el-Ĥayâtü'l-fikriyye fî Ĥaleb fi'l-ķarni't-tâsiǾ Ǿaşer, Dımaşk 1988; a.mlf., “er-Rubuŧ ve'l-ĥadâǿiķ ve'z-zevâyâ ve't-tekâyâ fî medîneti Ĥaleb”, el-Ĥavliyyâtü'l-eŝeriyyetü'l-ǾArabiyyetü's-Sûriyye, XXXI, Dımaşk 1981, s. 205-216; a.mlf., “el-Medârisü'l-eŝeriyye fî medîneti Ĥaleb”, Evrâķ, sy. 5-6, Madrid 1982-83, s. 65-78; Muhammed Zâmin, Ǿİmâretü Ĥaleb fî žılli'l-ĥükmi's-Selcûķī, Dımaşk 1990; Kâmil el-Gazzî, Nehrü'ź-źeheb fî târîħi Ĥaleb (nşr. Şevkî Şa‘s - Mahmûd Fâhûrî), Dımaşk 1412-13/1991-92, I-III; J. S. Nielsen, “Between Arab and Turk: Aléppo from the 11th Till the 13th Centuries”, Byzantinische Forschungen Internationale Zeitschrift für Byzantinistik, XVI, Amsterdam 1991, s. 323-340.

Devamı yarın...

Yorum Yaz

  246924