24 AĞUSTOS 2017 PERŞEMBE

NOBEL, PETROL, BAKÜ, DİNAMİT VE SANCAR’IN HÜCRE DNA’SI TAMİRİ

 Nobel ödülüne bu sene Aziz Sancar, yaşamın gizemi gibi görülen hücrelerin DNA'larını tamir ederek yaşama tutunmalarını araştırdığı çalışmasıyla layık görüldü. İronik olarak Nobel aileside dinamit gibi bir yaşamı yıkım aracı ile anılmaktadır. Ama durum farklıdır.

 Andriette Nobel bir muhasebecinin kızıydı. 1827 yılında Immanuel Nobel ile evlendi.  Stokholm'de yaşamaya başladılar ama altı yıl sonra Immanuel'in işleri kötüye gidince daha mütevazi bir yere taşındılar. Çocukları Robert, Ludvig ve Nobel ödüllerinin kurucusu Alfred Nobel burada doğdu.  Daha sonra yaşam savaşıyla aile Finlandiya'ya ve akabinde Rusya'ya göçer. Anne Andriette ailesine destek olmak için bir bakkal işletir. Rusya'da en küçük kardeş Emil Oskar doğar ama vefatı aileye tarifsiz acı verir.

 Emil Oskar'ın yaşamı trajik olarak 21 yıl sürmüştür. Ölüm nedeni ailenin Rusya'dan Stokholm'e döndüğünde açtıkları fabrikada nitrogliserin ile yaptığı deney sonunda ani patlama ile kazaya kurban gitmesidir. Nitrogliserin Alfred'in aileye armağanıdır! Daha sonra Alfred, nitrogliserini dinamit içinde doğada bulunan sediment (diatomit) taşı tozu ile daha dengeli haline getirerek ticarileştirir.

 Robert, Andriette'nin en büyük oğludur. Rusya'ya taşındıklarında babası Immanuel ile mayın fabrikası açarlar. Kardeşler birden fazla dil, matematik ve kimya bilimleri ile donatılır. Aynı zamanda da fabrikada çalışırlar. Hayatlarının kırılım noktası Kırım savaşıdır.

 Daha önce Kırım savaşına değinmiştik. İlginç bir savaş tarihte hem biz Osmanlı için hem de İngiltere'nin Sanayi Devrimini başlatması için kırılım yaşatmıştır. Nobel ailesine de aynı şekilde. 

 Kırım savaşında babasının fabrikasından alınan mayın ve buhar makinaları savaş sonrası bıçak gibi kesilir ve baba tekrar iflas eder. Alfred, küçük kardeşleri Emil, anne ve baba 1859'da İsviçre'ye göçer. Diğer kardeşler kalır.

 150 yıl önce ülke ülke dolaşarak dünya vatandaşı olmuş bir aileden bahsediyoruz.

 1860'da Robert evlenir ve Helsinki'ye yerleşir. Amerikalı Rockefeller ailesinin sahip olduğu ilk petrol şirketi olan Standard Oil'in ürünlerini satmaya başlar ama rekabete dayanamayıp batar. Daha sonra kardeşi Alfred'in kurduğu Nitrogliserin şirketi ile işler yapar. Ama esas Nobel ailesine katkısı kardeşi Ludvig balayındayken onun şirketinin başına geçmesi ile olur.

 Ludvig başından beri girişimci ve iş adamıdır. Ve çok humanisttir. Babasının şirketi olan  Fonderies et Ateliers Mécaniques Nobel Fils şirketini 28 yaşında yönetmeye başlar. Şirket yukarıda bahsettiğimiz gibi Kırım savaşından sonra batınca kalanlar ile bir Rus General ile rus ordusuna silah üretmek üzere St. Petesburg'da ortak bir şirket kurar.  O sıralar ailesi Rusya'dan taşınmıştır.

Robert savaş ürünleri yerine kendine başka iş kurmak ister ve silahların tahta aksamını kurmak üzere kendine yer arar. Ceviz ağacının bol olduğu Azerbeycan'daki Bakü'ye gider. Lakin bunun yerine Bakü'de bir petrol rafinerisi ve arazi satın alır. O sıralar araziler Rus imparatorluğu tarafından petrol aramak için arazi tahsis edilmektedir. Zaten Robert için uzak bir alan değildir.  

 1875 yılında petrol çıkarmaya başlarlar. Bu haftalarca medyanın gündeminde kalır. Ludvig ve oğlu Emanuel'de Bakü'ye gider. Robert'a Ludvig, Alfred ve Finn Major General C A Standertskjöld adlı kişi yatırım yapar. Lakin daha da büyümek gerekir ve  Robert'e rağmen Branobel şirketi kurulur ve başka yatırımcılar alınır.  Şirketin yüzde  ellisinden fazlası Ludvig'in yüzde üçeri Alfred ve Robert'indir. Robert'de kaale alınmamasına kızıp kendini 1880'de emekliye ayırır. 16 yıl sonra İsviçre'de hayata gözlerini yumar.

 Ludvig, Branobel şirketi ile bir ara dünyanın ihtiyacı olan petrolün yüzde ellisini çıkarır duruma gelir. Rus petrol endüstrisini kurar ve dünyanın en zengin insanı ünvanını alır. Bolşevik devrimi lakin bütün servetine el koyar.  

 Ludvig petrol endüstrisini icad eder. Petrol tankerleri, yeni nesil rafineriler, petrol boru hatları onun icadıdır. Ondan önce ABD'nin üstünlüğü ile giden petrol endüstrisi 1880'lere gelince Ludvig'le beraber Rusya tarafına geçer. İlk başlarda ABD'ye ajan gönderir. Öğrenir. Bakü'de kimya labratuvarları açar. Petrolün farklı ürün segmentlerini ortaya çıkarmak için onlarca bilim adamı görevlendirilir. Finlandiya'dan, İsviçre'den, Norveç'ten, Almanya'dan gelen bilim adamları ile bir koloni kurulur.

 Petrolü tankerde taşımanın getirdiği zorluklar vardır. Öncelikle makinenin ateşinden alev alması engellenmeli, sıcaklıktan dolayı genleşmesi ve büzüşmesi dikkate alınmalı ve tankların havalanması önemlidir. İcadını patentlemez ve ABD kendi tankerlerini Ludvig öldükten sonra onun icatlarına bakarak yapar.

 Bunun yanında Ludvig sosyal yönü çok kuvvetlidir. Gelir paylaşımı metodunu getirir ve çalışanları ile hisse paylaşıyormuş gibi gelirlerini paylaşır. Kooperatif bankacılığını çıkarır, Bakü sosyal alanları olan bir yer olarak dizayn edilir. Black City kurulan koloninin adıdır. Burası Nobel'lerin evleri olan Villa Petrolea'nın yanındadır. Nobeller her petrol tankerine bir dini kişinin ismini verir bunlardan birisinin ismi Muhammed'dir ve her dinin özgürce yaşandığı bir mekan yaratırlar. Bazen haftalarca dini bayramlardan iş yapılmaz.

Logo'larında da bir mabedin resmi vardır. Her ne kadar Nobel'lerin yarattığı vaha ideal ise  genel anlamda Rus'ların yoksulluğu bu vahanın sınırındadır ve getirdiği kargaşa, kin, nefret bir anlamda Bolşevik ihtilalinin ruhunun gıdasını besler. Bakü'den ayrılmaları ile beraber hisselerinin Standard Oil'e satarak aile bu işten çekilir.  

 Bakü, Nobel kardeşleri için özel bir yerdir. İsveçli yazar Brita Asbrink bu konuda kitap yazar;  Ludvig Nobel: Petroleum Has a Bright Future. Ludvig'in ölümüyle oğlu Emanuel işlerin başına geçer. Emanuel Alfred Nobel'in yeğenidir.  Rusya'nın ilk petrol boru hattını kurar. Almanya'da Rudolf Diesel ile geliştirdiği yeni dizel motor üzerine anlaşma yapar ve St. Petesburg'da dizel fabrikası kurar. Bu motorlar ilk olarak geliştirdikleri petrol tankerlerinde kullanılır.

 Hazır diesel motorlarda elektrikli motorlardan! büyük bir darbe yedi bu günlerde...

 Çar onu Rus vatandaşlığına davet eder ama Bolşevik devrimi gelince 1918'de yurdun dışına çıkarılır. Emanuel evlenmez ve çocuğu yoktur. Amcası Alfred Nobel bütün servetini Nobel ödülüne verdiğinde abisi Robert karşı çıkar ama yiğeni Emanuel sayesinde Nobel ödülleri başlar.

 Burada parantez açarak Rockefeller ve Rothschild ailelerinin petrol endüstrisine bakışına değinebiliriz. Nobel ailesinden önce iki ailenin dünyayı paylaşarak rekabet yerine koordinasyon ile petrol fiyatlarını düzenledikleri ve Nobel ailesinin dünyaya petrol vermesi ile  bu planın bozulduğu iddia edilir. Ve Nobel'lerden kurtulmak için Bolşevik devrimini fonladıkları söylenir. Böylelikle Ruslar'ın petrol yarışından çekilmesi güya planlanarak petrol fiyatları tekrar diğer iki ailenin eline bırakılmıştır.

 Nobel'ler çeşitliliğin, çalışanların hissedarlığının olduğu yeri Bakü'de yeşertmiş gözüküyor. İronik olarak çalışanlara hisse verme Silikon Vadisinde 1957'lerde Fairchild firması ile başlar ve o zaman onlara Amerika'da komünist yaftası yapıştırılır. Çünkü soğuk savaş zamanıdır. Nobel'lerin ekosistemi yaşasa  Silikon Vadisi Bakü'de olur muydu? Ya da eşitlik nosyonlu Bolşevik İhtilalinin eşitlik ve sosyal hakların zirveye ulaştığı bu yaşam adasını yok etmesine ne demeli?

 Hazır Bakü'de kurulmuş girişimcilik merkezi olan Bakü Business Factory beni Silikon Vadisi konulu konuşma yapmak için bu haftasonu davet etmişken tarihin ilk vadisinin belki Bakü'de kurulmuş olmasını da es geçmemeliyiz.  Parantezi kapatalım.

 Alfred ise bu hengamede başından beri daha farklı yönde ilerlemiştir. Diğer kardeşleri gibi özel öğretmenler tarafından eğitilir. Doğa bilimleri, dil ve edebiyat alanlarına yoğunlaşır. On yedi yaşına geldiğinde beş dil konuşur. Kimya eğitimi için Parise gider ve orada nitrogliserinin keşfeden İtalyan kimyager Ascanio Sobrero ile tanışır. Baruttan güçlü bir patlayıcıdır ama dengesizdir. Kolayca patlayan ve kontrol edilemeyen bir özelliği vardır. Kırım savaşından önce Rusya'ya gider ama akabinde ailesiyle Stokholm'e geri döner.

Nitrogliserin üzerine çalışmaya devam eder. Kardeşi Emil'in bu yüzden ölmeside durdurmaz. Fabrikaları patlamalar ile yıkılır, şehirler onu istemez ama o sırasıyla dinamit barutunu, dumansız barutu, itici barutu bularak yıkım teknolojilerinde çığır açar. San Rameo'da 1896 yılında ölür. Bir gazete Ölüm taciri öldü!  başlığını bile atar.  Vasiyeti servetiyle Nobel ödülleri oluşturulmasıdır. Fizik, kimya, tıp, edebiyat, barış ve ekonomi dallarında çığır açan çalışmalara 1901 yılından beri ödüller verilmektedir. Ödüller genellikle buluş veya icatlara veriliyor ve bu zamana kadar örneğin fizik ödüllerinin yüzde 77'si buluşa verilmiş.

 

2015 yılına geldiğimizde Türkiye olarak Aziz Sancar'ın Kuzey Karolayna Üniversitesinde yaptığı çalışmaları ile ikinci Nobel ödülümüzü aldık. 2006 yılında Nobel Edebiyat ödülü alan Orhan Pamuk ilk ödülümüzü getirmişti. 10 Aralık'ta verilecek ödül Aziz Hoca'nın hücre mekanizmalarını araştırdığı çalışmalarına kimya dalında verilmiştir.

 Her hücremizde bulunan ve yaşam kodlarımız olan genlerimizi saklayan DNA sarmalları sürekli tahrip olmaktadır. Binlerce değişiklik, dışsal ve içsel etkenlerden dolayı her hücremizde bir gün içinde gerçekleşmektedir. Sadece hücrelerin bölünerek çoğalması gibi bir içsel etken günde milyonlarca kez gerçekleşmektedir.  Vücüdumuzda her hücrede gerçekleşen bu olayların bir kimyasal kaosa gitmemesinin nedeni vücudumuzun her olayı kontrol ederek sürekli bozulan DNA sarmallarını onarmasıdır. İşte bu sene verilen Nobel Kimya ödülü bu onarmanın mekanizmasının çıkarıldığı çalışmadır ve üç kişiye verilmiştir. 

Aziz hoca ultra viole ışınlarının bozduğu DNA yapılarının nasıl tamir olduğunu ortaya çıkarmıştır. Zaten kendini tamir edemeyen hücre bir deri kanseri vakası ortaya çıkarıyor. Tomas Lindahl,  DNA'ların sabit olmadığını ve sürekli değişikliğe maruz kaldığını ortaya çıkardığı çalışmasıyla aday gösterilir. Bunun yanında yine bu yılın ödül sahibi Paul Modrich ise hücrenin bölünerek çoğaldığında oluşan bozulmaların nasıl tamir edildiğini ortaya çıkarmıştır. 

 Alfred Nobel'in bu ödülü niye başlattığı konusunda çeşitli hikayeler vardır. Yıkım ve dinamit ile anılmaktan daha iyi bir isim bırakmak istediğini söyleyenler yanında ölen kardeşinin hatırına yaptığı da söylenir. Kendisi, bu ödülle dünya barışına hizmet etme fikrini dillendirmiştir. Ailecek fikirlere, icada, girişimciliğe yatkın yanları, batmış çıkmışlıkları, çektikleri acı, aldıkları eğitim, yaşadıkları yerlerdeki çeşitlilik belki Alfred Nobel'e mutluluk ve doymuşluk en büyük zenginlik lafını söyletmiştir. Nobel ödülü de verdiği para ödülü yanında bir anlamda şimdi en üst düzey bilim ve barış ödülü olarak doygunluğu ve mutluluğu başkalarına yaşatmaktadır.

DİĞER YAZILARI

  1. Sevgili yazar, konudan ustun koru bahsedicem. Bir kac noktada hata var fakat 600 karaktere takildim. Alfred nobelin odul isi ise kardesi vefat ettikten sonra avrupali gazeteler “oh be seytanin oglundan kurtulduk, dunyanin en seytani adami oldu” vari basliklar atmislardir. Fakat sorun bu basliklar alfred icin atilmasina ragmen vefat eden kardesidir. Gazeteler kardesleri karistirmislardir. Tabi bizim pasa bey bu basliklari okuyunca cok uzulur ve boyle bir PR duzeltmesine gider. Nobel odulunun verilme gerekcesi budur. Kaynak ise Daniel Yergin in Petrol kitabinda bulunabilinir..

Yorum Yaz

  116666