RUSYA,DÜN SERMAYEDARI YOKTU BUGÜN YENİSİNE GEÇİYOR...

İnternet'in ticarileşmesi 1993 yılında Amerika'nın TÜBİTAK'ı olan National Science Foundation'un ticari kullanım iznini açmasıyla başlar. Daha önceleri bilimsel amaçla daha çok üniversiteler arası kullanılan internet Marc Andreeson adlı öğrencinin yazdığı Mozaic tarayıcısını Netscape olarak şirketleştirmesiyle inanılmaz büyür. 1995 yılında ilk tarayıcısını ticarileştiren Netscape'i aynı yıl girdiğimiz ODTÜ'de, bilgisayar laboratuvarlarında kullanmıştık. Elbette biz daha kullanırken Ağustos 1995'te Netscape borsaya açılır ve şirket değeri aynı gün 2.9 milyar doları görür. Karlı olmayan bir şirketin gördüğü en yüksek değerleme ile yepyeni bir anlayışın kapıları açılır. Andeersen genç yaşta milyarder olmuştur Andeersen şimdi 2009 yılında kurduğu risk yatırım firması ile bu zamana kadar Facebook, Twitter, Pinterest, Airbnb, Box, Foursquare ve Skype dahil bir çok girişime yatırım yapan başarılı bir risk yatırımcısıdır. Bu şirketlere yatırım için kısa sürede 4 milyar dolar toplamıştır.

1969'da başlayan İnternetin neden 20. yaşında ticarileştirdiğini sorabiliriz. İnternet, değeri kullanıcıların artışıyla artan ve bilgi paylaşma kültürü ile değerlenen bir teknolojidir. İnternetin ticarileşmesi için Sovyetlerinyıkılması beklenmiş midir? İki kutuplu dünyanın son bulmasıyla internetin ulaşacağı kişi sayısı katlanmış, bilgi saklamanın etkin olduğu soğuk savaş biterek bilgi paylaşmanın önemli olduğu  global yapılanmaya geçilmesi beklenmiş olabilir mi?

1990'lı yıllarda soğuk savaş sonrası Rusya'yı anlatan güzel bir kitap vardır. Sale of the Century adlı bu kitapta Rusya'nın ekonomik ve siyasal dönüşümünü anlatılır. Boris Yeltsin'in tankın üstüne çıkmasıyla Rusya tek kutuplu Dünya'ya geçişi başlatır. Komünist sistemin batışı titaniğin batışı gibidir. Aniden gelmiştir ve ortamda o kadar değişken vardır ki yeni ekonomi, serbest piyasa ve sermayedar istemektedir. Hazinede para yoktur, yiyecek tahıl stoku dahi yoktur. Nükleer savaş sistemi vardır ama kim kontrol ediyor o bile belli değildir. Uçak havadadır ama pilot koltuğu boştur.

Sovyetlerin bu ekonomik geçişi nasıl yapması veya ülkenin nasıl kurtulacağını düşünen gurupların sayısı çoktur. Yegor Gaidar, genç reformcular olarak anılan ve Zmeynaya Gora seminerleriyle bir araya gelen gurubun başıdır. Konuştukları fikirler bile o zamanın Rusya'sında tehlikelidir. Başarısızlığın sonu hapis ve ölümdür.

Yeltsin tarafından 35 yaşında 1991 yılında Sovyetmerkezi planlama teşkilatına atanmasıyla reformlar başlar.36 yaşındaki Anatoly Chubais gurubun bir anlamda organizatörü ve icrasıdır.  Bu teşkilat o zamanki Rusya'nın Vatikan'ı gibidir. Gaidar ve Chubais, klasik liberal ekonomistler yanında batı ekonomistleri Paul Samuelson, Ricardo, Mill, Keynes ve Friedman'ın takipçisidir. Batı onları Şikago Ekolü olarak görür.

Genç reformcular bu dönüşümü gerçekleştirirken ön yüzde değil arka planda kalarak ilerlediler. Görev başında kimin olduğuna bakmadan doğru noktalarda sisteme dokundular ve çarkların kendi istedikleri gibi dönmesini başardılar. Diğerlerinden öne çıkan özellikleri, genç yaşlarında  ciddiyet ve kendine güvenleri oldu. Komünistler tarafından pembe şortlu çocuklar olarak küçümsenmesine rağmenreformlarıyla devleti, bürokrasiyi, sosyal hayatı kendi hayat ritimlerine uydurdular. Rusya o zamanın tabiriyle şok terapisine girdi. Bir önceki yazımızda bahsettiğimiz arka arkaya gelen yaratıcı yıkımlar Rusya'yı komünist ekonomiden liberal kapitalist ekonomiye geçirdi.

Aniden devletin fiyat kontrolünü kaldırdılar. Bu otomatikman yüzde 700'e kadar çıkan hiper enflasyon yarattı. Maaşlar ödenemez duruma girdi, mafya sistemi ortaya çıktı. Birden kapitalizme ve genç reformculara eleştiriler başladı ama onlar devam etti. Askeri harcamaları kıstılar, bütçe borcunu indirdiler. Sermayedar sınıfı için kupon sistemini getirdiler. Chubais tarafından uygulanan sistem ile vatandaşlara 10 bin ruble değerinde kupon verildi ve bu kuponlarla devlet işletmelerinin alınması istendi. İlk olarak 1992 yılında Bolşevik Bisküvi Fabrikasının yüzde 50 hissesi çalışanlara verildi. Geri kalanı da borsaya açıldı. Bu bile hızlı davranılmasa engellenecek bir hareketti. Birden borsada gidip gelen bir sermaye yapısı doğdu yani serbest piyasa ekonomisine hızlıca geçiş gerçekleşti. Bu sermaye hareketleri çok eleştiriler alsa da Rus Oligarkları doğurdu. Az sayıda ama güçlü bir kesimin sermayesi bir anda global rakamlara ulaştı. Diğer ülkelerde 1900'lü yıllarda başlayan sermaye birikimi Rus sermayedarlar için aniden oldu. İngiliz futbol kulüplerini bile aldılar.Putin yönetimiyle bu sermaye birikimi öyle veya böyle düzene oturtuldu. Bir çok Rus yaşadığı yoksulluğun sebebini Gaidar'a bulur ama çoğu kişi içinse gerekli olanı yapan biri olarak anılır.  Gaidar 2006 yılında vefat eder. Kimilerine göre şüpheli bir ölümdür.

1990'lardan itibaren iki on yıl geçti. 2000'de basılan Sale of the Century kitabının yazarı Chrystia Freeland, yaşananları eleştirir ve fırsatlar kaçırıldığını söyler.  2015 yılından baktığımızda ise borçlarını ödemiş bir Rusya vardır. Sistemiliberalleşmiş, sermaye yapısı öyle veya böyle oluşmuştur.Bunun yanında en önemlisi, son yüz yılın sermaye yapısını on yıla sığdıran Rusya, yeni yüzyılın girişimci, risk sermayedar yapısına diğer ülkeler daha tartışırken girmiş gözüküyor.

2012 yılına baktığımızda Rusya 1.2 milyar dolar risk yatırımı ile ilk 5'e girmiştir. Birinci 32.1 milyar dolar ile Amerika'dır. Sırasıyla Çin, Hindistan ve İngiltere takip eder. Rusya'yı 1.1 milyar dolar ile İsrail ve 1 milyar dolar ile Almanya izlemektedir.  Silikon Vadisinde yatırım yapan Ruslar artmıştır. Bunlardan en çok ismi öne çıkan Yuri Milner, Rusların en zengin kişilerinden Alisher Usmanov'un fonuyla Facebook, Zynga, Twitter, Spotify, Groupon gibi şirketlerin yatırımcısıdır. O bölgede  ev alan Rusların sayısı her geçen gün artmaktadır. Rusya kendi içinde Yandex, Mail.ru, VK.com gibi dev monopoller çıkarmaya çalışmaktadır. Skolkovo gibi inovasyon merkezlerini açmaktadır.

2007 yılında 108 milyon dolar olan risk yatırımının nasıl dünya ölçeğine çıktığına bakmak için  Rusnano firmasına bakmamız gerekir. Rusnano, Rusya ekonomisini doğal kaynaktan bağımsız hale getirerek yeni sermayeye hazırlamak üzere kurulmuş bir risk yatırım firmasıdır. Rusnano, 2015 yılı itibariyle 15 milyar dolar fona hükmetmektedir. Son beş yıl içinde 8 milyara yakın rakam ile 105 yatırım yapmıştırve 20'nin üzerinde üretim tesisi kurmuştur.  Şirketin başında Anatoly Chubais vardır.

@mstfrgn

 

DİĞER YAZILARI

Yorum Yaz

  823536